وبلاگ
ماگما چیست؟
ماگما (Magma): سنگ مذاب زیرزمینی
ماگما به مادهی سنگی مذاب و بسیار داغی گفته میشود که در زیر پوسته زمین قرار دارد. این ماده معمولاً سیلیکاته است و مقادیر متفاوتی از کانیهای حلشده و گازهای فرار را در خود دارد. ماگma را میتوان “خون زمین” دانست، زیرا منشأ اصلی تشکیل سنگهای آذرین و پدیدههای آتشفشانی است.
۱. ترکیب و ویژگیهای اصلی ماگما:
ماگما مخلوطی پیچیده از موارد زیر است:
- سیلیکاتهای مذاب: بخش اصلی ماگما را تشکیل میدهند (مانند سیلیس، آلومینیوم، آهن، منیزیم، کلسیم، سدیم و پتاسیم).
- کانیهای جامد معلق: بلورهای ریز کانیهایی که به دلیل کاهش دما شروع به بلورسازی کردهاند.
- گازهای حلشده (فرار): این بخش حیاتی است و شامل موادی مانند بخار آب (H₂O)، دیاکسید کربن (CO₂)، دیاکسید گوگرد (SO₂)، کلر (Cl) و … میشود. این گازها نقش مهمی در تعیین شدت فوران آتشفشانی دارند.
دما: دمای ماگما معمولاً بین ۷۰۰ تا ۱۳۰۰ درجه سانتیگراد متغیر است.
گرانروی (ویسکوزیته): غلظت و چسبندگی ماگما بسته به ترکیب شیمیایی و دما، بسیار متغیر است. هرچه میزان سیلیس (SiO₂) در ماگما بیشتر باشد، گرانروی آن بیشتر و جریانپذیری آن کمتر است (مانند ماگمای ریولیتی). برعکس، ماگمای کمسیلیس (مانند ماگمای بازالتی) روانتر است.
۲. نحوه تشکیل ماگما:
ماگma در شرایط خاصی در گوشته فوقانی یا پوسته زیرین زمین تشکیل میشود. سه مکانیسم اصلی برای تشکیل آن وجود دارد:
- کاهش فشار (Decompression Melting): وقتی تودهای از سنگهای گوشته به سمت بالا حرکت میکنند (مثلاً در پشتههای میانی اقیانوس)، فشار کاهش یافته و نقطه ذوب آنها پایین میآید، در نتیجه بدون افزایش دما ذوب میشوند.
- افزایش دما (Heat Transfer Melting): وقتی ماگمای داغ از اعماق به سمت بالا صعود میکند، سنگهای اطراف خود را ذوب میکند. این فرآیند در “نقاط داغ” (Hotspots) مانند هاوایی رخ میدهد.
- افزایش مواد فرار (Flux Melting): وقتی آب یا دیگر مواد فرار به سنگهای گوشته نفوذ میکنند، نقطه ذوب آنها را به شدت کاهش میدهند. این مهمترین مکانیسم تشکیل ماگما در مناطق فرورانش (مانند حلقه آتش اقیانوس آرام) است.
۳. تفاوت ماگما با گدازه (Lava):
این یک تمایز کلیدی و ساده است:
- ماگما: به این ماده مذاب درون زمین گفته میشود.
- گدازه: به محض اینکه ماگما از دهانه آتشفشان خارج شده و به سطح زمین برسد، نام آن به “گدازه” تغییر مییابد. در واقع، گدازه همان ماگمایی است که گازهای خود را تا حد زیادی از دست داده است